Cehalet Hakkında Bazı Detaylar

Cehalet Hakkında Bazı Detaylar

Yazan Yusuf Semmak

AKİDE’DE CEHALET MAZERET DEĞİLDİR

“Tevhid’ in anlam ve şartlarını bilme ve Tevhid’ in gerektirdiği bir hayatı yaşama konusunda” cehalet/cahillik; bir mazeret değil, suçtur.

Cahillik bir mazeret olsaydı, “ilmin ve âlimin hiçbir fazileti kalmazdı” ve hiç kimse de nasihat dinlemez ve bilgisiz kalarak “kurtuluş hayalleri” kurardı.

Peygamberimizin gelişinden ve Kur’an’dan sonra, “İnsanların, Allah’a karşı, Tevhid’e bi-hakkın (hakkıyla/tam manasıyla) teslim olmama hususunda” hiçbir mazeretleri kalmamıştır.

“Müjdeleyici ve sakındırıcı olarak Peygamberler gönderdik ki insanların peygamberlerden sonra Allah’a karşı bir bahaneleri olmasın. Allah izzet ve hikmet sahibidir.” (Nisâ suresi 165)

“Eğer onları daha evvel azaba uğratarak yok etseydik; Rabbimiz, bize bir Peygamber gönderseydin de alçak ve rezil olmazdan önce ayetlerine uysaydık olmaz mıydı? diyeceklerdi.”
(Ta-Ha suresi 134)

“Biz, bir Rasul göndermedikçe azab ediciler değiliz.” (İsrâ suresi 15)

“Müşriklerden biri senden eman dilerse ona eman ver. Tâ ki Allah’ın Kelâmı’nı dinlesin. Sonra onu emin olacağı yere kadar ulaştır. Bu, onların bilmeyen bir kavim olduklarından dolayı böyledir.” (Tevbe suresi 6)

“Şu Kur’ân bana onunla sizi ve her kime ulaşırsa
(her kim ona ulaşırsa) onları korkutup uyarmam için vahyolundu.” (En’âm suresi 19)

İlim öğrenmek; kıyamete kadar “Farz-ı ayn” dır. Hiçbir gerekçe bu farzı iptal edemez. “Cahil kalmak ve öğrenme konusunda tembellik etmek” asla affedilmeye sebep bir delil kabul edilemez.

İslâm’ın ilk farzının “Oku” olması dahi, Tevhidi meselelerde tembellik ederek, “bile bile” cahilliği seçmenin ve “Dinden, imandan, Tevhid’den, Kur’an’dan, Peygamberden, Sünnetten habersiz yaşamanın” masum bir tarafının olmadığının açık bir kanıtıdır.

Kur’an elimizin altında iken “cahillikten söz etmek”, ancak ve ancak “şirk ehlinin” kendilerini tatmin etme çabalarıdır.

İnsanlar, nefislerinin istediği her şeye bol bol zaman ayırıyorlar ama “Kur’an ve Sünnet’i okuyup, anlamaya ve gerektirdiği mukteza ile amel etmeye” hiç vakit bulamıyorlarsa; bu durum, Allah’a kulluk adına bu dünyaya gelmiş hatta gelmeden önce “Âlem-i Ervah’ta Allah’a iman edeceklerine dair kesin söz vermiş olan bir takım insanların” (A’râf suresi 172-174) bu dünyaya gelince “Allah’ı ve verdikleri bu sözü” unutmalarından başka bir şey değildir.

Allah, insanların fıtratına “kendisine iman etme” ihtiyacını koymuş, onları yaratılış mayaları itibariyle “İslam Fıtratı” üzere yaratmıştır (Rum suresi 30).

İnsan; kendi “fıtrat ayarlarını” bozup değiştirmedikçe asla “şirk’e ve küfr’e” sapamaz. Bir kimse kalkıp ta “şirk koşuyorsa”, bunun sorumlusu kesinlikle kendisidir ve onun hiçbir mazeretinin önemi yoktur.

Şirk koşanların tüm amelleri de boşa gider.

“Andolsun, sana ve senden önceki (peygamber) lere vahyolundu ki: ‘Eğer şirk koşarsan, andolsun ki amelin boşa çıkar ve muhakkak zarar edenlerden olursun’ “ (Zümer suresi 65)

İman etmeyen kimseler asla cennete giremez.

Rabbimiz şöyle buyurmaktadır:

“… Şüphe yok ki, her kim Allah’a ortak koşarsa, muhakkak Allah ona cenneti haram kılar. Onun varacağı yer ateştir. Zalimlerin hiçbir yardımcıları da yoktur.”  (Mâide suresi 72)

Peygamberimiz (sas) şöyle buyurmaktadır:

“Nefsim elinde olan Allah’a yemin ederim ki, sizler iman etmedikçe cennete giremezsiniz…” (Müslim, İman, 93, 94, No: 54)

ASLÎ MESELELERDE CEHÂLET MAZERET MİDİR?

Her Müslümanın; “bilmek zorunda olduğu; kendi tembelliğinden ve umursamazlığından kaynaklanan cehâletinin mazeret olmayacağı meselelere”İslam âlimleri içeriği aynı mahiyette olan farklı tabirler kullanmışlardır:

Mesela Usûlu’d-Din (her Müslümanın bilmesi gereken dinin asıl meseleleri), Zarurat-ı Diniyye (bilinmesi zorunlu dini meseleler), Farz-ı Ayn meseleler (her Müslümanın bilmesi ve amel etmesi farz olan meseleler), Zâhir Meseleler (İslâm’ın açık ve kesin meseleleri), Yaygın Meseleler (Müslümanlar arasında yaygın meseleler)…

Buradan anlaşılıyor ki, “Kelime-i Tevhid’ i bilmemek, şahsi tembelliklerden dolayı Allah’a imandan habersiz olunduğu için büyük şirk’e ve büyük küfr’e düşmek ve şirk inancını benimsemek” asla mazeret değildir.

Bir kimsenin “Allah’ın dinini öğrenmediği ve amel etmediği için” mazeretli sayılması bir yana, “Dinden bilinmesi gereken şeylerin en temeli olan Tevhid’i” bilmeyen kimse, “Allah’ın dinini öğrenmeme ve amel etmeme nedeniyle yüz çevirme küfrünü” işlemiş olur. (Küfrü’l-i’râd).

Görüldüğü gibi “kendi taksiriyle / kusuruyla” bilgisiz kalan kimse “mazur olmak” şöyle dursun, o haliyle “Allah’ın dininden öğrenmesi gerekenleri öğrenmeme ve bundan dolayı da yapması gerekenlerle amel etmeme” küfrünün içindedir.

“Hak kendine ulaştığı halde”, ondan yüz çevirme ve ilgisizlik; insanı “küfre sokan icmai meseleler” dendir.

“Hüccet” kendisine ulaştığı halde ilgisiz kalmak küfürdür. Kur’an bu durumdaki insanlara مُعْرِضُونَ “mu’ridûn / yüz çevirenler” demektedir. (Hüccet sözlükte “Delil, burhan, senet” anlamına gelir. Çoğulu “hücec” tir)

وَالَّذِينَ كَفَرُوا عَمَّا أُنْذِرُوا مُعْرِضُونَ

“…İnkâr edenler uyarılıp korkutuldukları şeyden yüz çevirmektedirler.” (Ahkâf suresi 3)

“İslâm’ın aslına” taalluk eden “Muhkem meselelerin hüccetini”  Rabbimiz, Rasuller göndermek ve onlara kitaplar indirmek suretiyle “ikâme” etmiş, ortaya koymuştur. Bu konuda pek çok ayet-i kerime ve hadis-i şerif bulunmaktadır.

Kur’an ve Sünnette Tevhid akidesi açıkça beyan edilmiştir. Bu nedenle “Tevhid’i bilmemek” asla mazeret olamaz. Zira bu konuda hüccet, yüce Allah tarafından ortaya konmuştur.

İbn-i Kudame rahımehullâh: “İslam esaslarını inkâr edenin küfründe âlimler arasında ihtilâf yoktur. Vacip olduğunu bilmeyen yeni İslam’a girmiş veya Müslümanlara uzak beldede yetişen birisi olursa, ilim ehli küfrüne hüküm vermez…” (El-Muğnî, 8/131) demektedir.

Böyle bir kimse “kendi çabasıyla” öğrenme imkânına sahip değildir.

Bu nedenle yukarıda ifade ettiğimiz “bu iki sınıf insana” hüccet ikamesi yani “bilmeden şirke düştüğü” meselenin izahı gerekir. “Mesele anlatıldığı halde” hâlâ o kimse “şirk’e devam ederse”, tekfir edilir.

Elinde olmayan sebeplerle hüccete ulaşamamış olan “bu iki sınıf insana” göre bazı meseleler Hafî (yani gizli) kalabilir. “İslâm’a yeni girmiş ve İslâm’dan uzak beldelerde olan bu kimselere” hüccet ikamesi olmadan asla tekfir edilmez.

Belki de bu kimseler bir gün “gerçeği duyunca, anlayınca” tâbi olacaktır. Tâbi olmazlarsa küfürlerine hükmedilir.

İbn-i Hacer el-Heytemî şöyle demektedir:

“Bizim indimizde / yanımızda (yani Şafiî mezhebinde), bir kişi, Müslümanların beldesinden uzak ise ve gelip öğrenme hususunda kendi taksîri / kusuru yoksa ya da yeni Müslüman olmuşsa, onun cehâleti mazeret olur; kendisine anlatılır ve nitekim bundan sonra (önceki) söylediğini bir daha tekrarlarsa kâfir olur.” (El-İ’lâm bi-Kavâtıi’l İslâm, S: 41)

İslâm’da, “ilim de amel de” farzdır. Kişi, “ilim öğrenmez ve amel etmezse” iki ma’siyet birden işlemiş olur. “Bilir de amel etmez ise” bir ma’siyet işlemiştir. Bu nedenle “bilme imkânı olduğu halde” öğrenmeyen ise suçludur. Yani bilememek (elinde olmayan cehâlet) bir mazerettir, bilmemek (kendisinden kaynaklanan cehâlet) ise mazeret değil!

Maalesef bazı kimseler; Yüce Rabbimizin, “Suç olduğunu bildirip, en şiddetli şekilde azaplandıracağını haber verdiği cehâleti” mutlak anlamda kendince bir “özür sayıp/yapıp”, onunla cahiliyyenin “Şirk, bid’at ve hurâfe” gibi ma’siyetlerinin “affedileceğini” iddia ediyorlar.

Bu iddialar, insanları İslâm öncesi “ilk câhiliyyeye götürücü” hurafe fikirlerdir.

İbn-i Kayyım, Medâricu’s Sâlikîn’ de; kişinin Allah’ın emrettiği ve nehyettiğini “bilme imkânı olduğu halde”, sahsi sebeplerden dolayı öğrenmezse, bu kişiye hüccetin kâim olduğunu (ilahi hükümlerin tam ulaştığını) söylemektedir. (Bkz: 1/232).

Kur’an ve Sünnet, çok açık bir şekilde “Allah’ın emrettiklerini ve yasakladıklarını” bize beyan etmektedir. Bu kişi her ne kadar “bunları bilmese de”; şayet araştırmış olsaydı gerçeği bilecekti. Bu nedenle, bu tür kimselere “hükmen bilen kimse” denir.

Sonuç olarak şunu bilmelidir ki, âlimler arasında “cehâlet konusunda” temelde iki görüş vardır. Diğer görüşlerin tamamı bu iki görüşün çatısı altındadır. O görüşler:

A- Büyük şirk’te cehâlet mazeret olmaz.

B- Yeni İslâm’a giren veya Müslümanlardan uzak ve hüccetin kendisine ulaşamayacağı beldelerde yaşayan, kendisinin de kişisel çabasıyla ‘hüccete ulaşamadığı’ kimse hakkında, cehâlet mazerettir. Fakat bu kimse ‘hüccet ulaştığı halde’ kabul etmezse kâfirdir.


İlim sahibi olmayan kimselerin çoğu genelde bu ikinci görüşü karıştırmışlar ve “cehâletin bir mazeret olmadığı” kişiler veya toplumlar hakkında, “Cehâleti bir can simidi gibi görmüşler”, onları temize çıkarmaya çalışmışlardır. Aydınlanmak ve aydınlatmak yerine, “karanlıktan” medet ummuşlardır.

Cehâlet; kendisini İslâm’a nispet eden, “Kur’an ve Sünnete ulaşma imkânının bulunduğu” toplumlarda genel olarak bir mazeret değildir.

Ama bu toplumlarda “yeni Müslüman olan kişilerin hali” ise müstesnâdır. O kimse “İslam ile yeni müşerref olduğu için” bilmediği birçok meseleler olabilir.

Çünkü bir kimsenin “İslâm’ın ayrıntılı meselelerini bir anda öğrenmesi” asla beklenemez. İşte bu durumdaki kişiler “tekfîr de edilmez”, kendilerine hemen hüccet ikâme edilir.

Tıpkı Hayber savaşına çıkıldığında, “yeni Müslüman olmuş” bazı kimselerin, Rasulullah’tan müşriklerin “Zâtu Envât” denen ağaçlarından istemeleri gibi.

Rasulullah, bu kimselerin “Câhil olduklarını” söylediği halde, onların “Şirk’i gerektiren bu taleplerine rağmen”, onların “artık küfre girdiklerini” hiç söylememiştir. Bu durumdaki kişiler “mazeretli” sayılırlar. Allah en iyi bilendir.

CEHÂLETİ VE TE’VÎLİ MUTLAK ANLAMDA MAZERET SAYMAK

Bazı kimseler, “Dinin aslından olan” apaçık meseleleri ve “İmâni esasları” bilmemenin yani “Kendi taksiriyle (kusuruyla) Kur’an’dan ve İslâm’dan habersiz olmak anlamındaki cehâletin” ve nassları “Te’vîl edip” de şirke/küfre düşenin, “Te’vîl yaparak bu yanlışa düştüğü için” her halükârda affedileceğini söylerler ve delil olarak da Rabbimizin:

 رَبَّنَا لاَ تُؤَاخِذْنَا إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا

“Rabbimiz, Unutursak veya hataya düşersek bizi sorguya çekme.” (Bakara suresi 286) ayeti delil gösterirler.

Bu kimselerin söyledikleri bâtıldır.

Çünkü onlar, Kur’an’daki “muhkem ayetleri” bırakıp, “müteşâbih ayetlerin” peşine düşmektedirler. Hiç şüphesiz bunu ancak “Kalplerinde hastalık bulunanlar” yapar.

Allah’ın apaçık hükümlerinin ve hüccetlerinin karşısında “bâtıl ve fâsid yorumlarla” şirki ve küfrü benimsemek, Hakk Teâlâ katında asla affedilmiş değildir.

Şayet, “Fâsid ve bâtıl da olsa, bir te’vîle dayanan mutlak olarak ma’zûrdur” denilecek olursa, biz de bütün bâtıl ehlinin, kendilerince “bâtıl olmak şartıyla” mutlaka delillerinin yani “Te’vîllerinin olduğunu” hatırlatırız.

Şeytan bile “fâsid bir te’vîl ve kıyâs ile” kâfir olmuştur. Rabbimiz, onun hâlinden haber vermiştir:

“(Yüce Allah) buyurdu ki: ‘Ben sana emrettiğim halde, secde etmekten seni alıkoyan nedir?’ Dedi ki: ‘Ben ondan daha hayırlıyım. Beni ateşten yarattın, onu da çamurdan yarattın.’” (A’râf suresi 12 ve Sâd suresi 76)

Hâşâ, şeytanın da “bir te’vîli ve bir kıyâsı var” diye küfre girmediği söylenebilir mi?

Allah Azze ve Celle muhkem ayetlerinde şöyle buyurmaktadır:

“Doğrusu Allah kendisine şirk koşulmasını (tevbe etmeden ölündüğünde) mağfiret etmez. Ondan başkasını (şirkin ve küfrün dışındaki günahları) da dilediğine bağışlar…” (Nisâ suresi 48, 116)

“Şüphe yok ki, her kim Allah’a şirk koşarsa; muhakkak Allah ona cenneti haram kılar. Onun varacağı yer ise ateştir. Zalimlerin hiçbir yardımcıları da yoktur.” (Maide suresi 72)

Bu sarih nasslara rağmen, “Şirk ve küfre karşı gevşeklik, küfrün affedilebileceği kuruntularıyla avunmak ve bâtıl fikirleri savunmak”olacak bir şey midir?

DİNİN ASLINDA CEHÂLET MAZERET MİDİR?

PEYGAMBERLERİN GELİŞİNDEN SONRA, İNSANLARIN ALLAH’A SUNACAKLARI BİR ÖZÜRLERİ VE BAHANELERİ KALMAZ.

Rabbimiz, kullarına, peygamberler ve kitaplar göndermekle tebşîr (cennetle müjdeleme) ve inzâr (cehennemle korkutma) noktasında “kullarına hüccetini ikâme etmiş” olur.

“Nûh’a ve ondan sonraki peygamberlere vahyettiğimiz gibi, muhakkak Biz sana da vahyettik. İbrahim’ e, İsmail’ e, İshak’ a, Yakûb’ a ve evlatlarına, İsa’ ya, Eyyub’ a, Yunus’ a, Harun’ a, Süleyman’ a da vahyettik. Davud’ a da Zebur’ u verdik. Kıssalarını sana daha önce anlattığımız peygamberlere de, kıssalarını sana (henüz) anlatmadığımız peygamberlere de (vahyettik) ve Allah, Musa ile de konuştu. Müjdeleyici ve korkutucu olarak peygamberler (günderdik ki), peygamberlerden sonra insanların Allah’a karşı (özür diye ileri sürebilecekleri) bir bahaneleri olmasın. Allah Aziz (mutlak galib) dir, Hakîm (hüküm ve hikmet sahibi) dir.” (Nisâ suresi 163-165)

Mevdudi rahımehullâh bu ayeti açıklarken, Yüce Rabbimizin peygamberler ve kitaplar göndermek suretiyle hakkı açıkladığını ve bundan sonra “hakkı bilmemenin asla mazeret olmayacağını” ifade etmekte ve şöyle demektedir:

“Yani, ‘Bütün peygamberlerin bir tek görevi vardır. Onlar İlâhî mesaja inanan ve ona uygun bir şekilde hallerini düzeltenleri müjdelemiş yanlış düşünce ve hareketleri benimseyenleri de kötü bir akıbetle korkutmuşlardır.’ Bütün peygamberler, insanların önünde hak yolu teorik ve pratik olarak sergilemekten başka bir amaçla gönderilmemişlerdir ki, kıyamet gününde günahkâr bir kul, hakk’ı bilmediğini söyleyerek mazeret öne sürmesin. İşte bu nedenle Allah, yeryüzünün çeşitli yerlerine çeşitli peygamberler ve kitaplar göndermiştir. Bu peygamberler, hak bilgisini büyük sayıda bir insan topluluğuna ulaştırmışlar ve arkalarında insanlara hidayet rehberi olarak kitaplar bırakmışlardır. Artık buna rağmen yolunu sapıtan kişi, suçu Allah’a ve rasullerine atamaz. Bundan kendisi sorumludur, çünkü Hakk kendisine geldiğinde onu kabul etmemiştir. Yahut da sorumluluk, Hakk’ı bilen, fakat bunu sapık kişilere tebliğ etmeyen kişidedir.” (Tefhîmu’l Kur’ân, C: 1, S: 435)

İnsanlar, sapıklıklarının mazereti olarak kendilerine “bir kitap gönderilmemesini” ileri sürmesinler diye Rabbimiz, kıyamet gününe kadar gelip-geçecek tüm insanlara Kur’an-ı Kerim’i gönderdiğini haber vermektedir.

Rabbimiz Teâlâ şöyle buyurdu:

“İşte bu indirdiğimiz mübarek bir Kitab’ dır. Öyleyse ona uyun ve (ona aykırılıktan) sakının ki, merhamet olunasınız. ‘Bizden önce kitap yalnız iki topluluğa (Yahudi ve Hristiyanlara) indirildi ve biz onların okuduklarından habersiz kimseler idik’ demeyesiniz diye (size Kur’an’ı indirdik). Yahut: ‘Bize de bir kitap indirilseydi elbette onlardan daha çok hidayet üzere olurduk’ demeyesiniz diye (size Kur’an’ı indirdik). İşte size Rabbinizden apaçık bir belge, bir hidayet ve bir rahmet gelmiştir. Allah’ın ayetlerini yalanlayanlardan, onlardan yüz çevirenlerden daha zalim kim olabilir? Biz, ayetlerimizden yüz çevirenleri bu yan çizmeleri sebebi ile yakında pek kötü bir azapla cezalandıracağız.” (En’âm suresi 155-157)

Kur’an’ın gelişinden sonra Hakk’ı bilmemek ve bilmediği için de Hakk’a tâbi olmamak mazeret değil, suçtur.

Çünkü bunun anlamı, Kur’an’dan yüz çevirmektir ki, Kur’an’dan ve Rasulün pratik Sünnetinden yüz çeviren de elbette cehalet içinde kalır. Bu kimse huzur-u İlahi’de Yüce Allah’a nasıl bir savunma yapabilir.

“Yâ Rabbi, bilmiyordum” dese, Rabbimiz, “Peygamber ve Kitab gönderdim; ayrıca öğüt alabileceğin kadar seni yaşattım” demez mi?

Bu nedenle, Hak’tan yüz çevirerek ve Tevhid’i öğrenmeyerek tembellik eden insanın, Rabbinin azabından kurtulmasını sağlayacak hiçbir hücceti (delili, gerekçesi) olamaz.

Cehalet (bilmemek) mazeret olsaydı, ilimden üstün olması gerekirdi. Zira bilmeyen ma’zûr ise, bilenlerin faziletinin olduğu söylenemezdi! Dolayısıyla, “bilmemek mazeret değil, bilememek mazerettir”. Bilemeyenlerin durumunu takdir edecek olan da Yüce Rabbimizdir.

İstisnai durumları genel kaidelerin üzerine çıkarmamak gerekir; zira “İstisnalar kaideyi bozmaz” diye bir kural vardır.

Müstesnalar üzerinden -muhâlefet psikolojisindeymiş gibi- hakikat anlatılmaz ve söylenenler doğru anlaşılamaz.

Pek çok kereler “söylenen (ya da söylenmek istenen) doğru bile olsa”, dinleyicinin ilmi ve anlayışı kifayet etmediği için söylenenleri “kendi düşünce yapısına göre” değerlendirir ve yanlış sonuçlar çıkarır.

Haddizâtında bir mesele açıklanıyorsa, bu; “açıklama yapılan kimsenin bunu öğrenmesi için” konuşulur. Asla “her söyleneni mutlaka anladığı kanaati ve hüsn-ü zannı ile” hareket edilmez.

O kişi detayları genelleyebilir, yanlış te’vîl yapabilir, hükümleri yanlış cem’ edebilir, bir bilgiden hareketle, o bilginin konulması gereken yerini bilmeden usulsüzce yanlış kıyaslamalara gidebilir.

Unutulmasın ki, “bilgisi yetersiz kişi ihtilâfları bilmez ve birbirinden farklı niteliklerdeki dağ gibi bilgiler içerisinden Usûl ilmini esas alarak asla doğru bir sonuca” vâsıl olamaz.

Onun için aynen “Peygamberimizin bir bedeviye din anlatması gibi” çok sade, anlaşılır, “delilli ve ikna edici tarzda çok  güzel bir üslup ile konuşmak” gerekir.

Hakikati anlatmak, bilgileri pazara çıkarmak gibi değildir.

Aksine “bilinenlerden bir insanı faydalandırmak” için en güzel bir tavır, üslup ve hitap biçimini tercih etmektir. Bu da, Rabbimizin emretmiş olduğu, “hikmet ve güzel öğüt prensibine” sıkıca sarılmakla gerçekleşir.

Zâhir meselelerde insanlara hüccet, Yüce Rabbimiz tarafından Peygamberimizin gönderilmesi ve ona Kur’an indirilmesi suretiyle ikâme edilmiştir.

Hafî (gizli) meselelere gelince, bazı insanlar bunların mahiyetini bilmeyebilir. Bu konularda İslâm’ın esasları istikâmetinde açıklama yapılır. Burada şöylesi bir nokta vardır ki çok önemlidir:

Hafî meselelerde tekfirden sakınarak, hüccetin ikâmesinin gerekli olduğunu söyleyenler, zahir ve sarih meseleleri asla “hafî meseleler” arasında mütâlaa etmemelidirler.

Açık meselelerde tekrar “hüccet ikâme edilmese de”, şirk koşan kimse müşrik olur. Fakat asıl olan, elbette “O kimseye hakkı tekrar tekrar anlatıp onu ateşten kurtarmaktır”. Allah en iyi bilendir.

Dinin aslından olan meselelerde cehâlet’in mazeret olup olmadığı mevzuunu kısaca tekrar özetleyelim:

Her Müslümanın bilmek zorunda olduğu; bir kişinin “kendi tembelliğinden ve umursamazlığından kaynaklanan cehaletinin” asla mazeret olmayacağı meselelere İslâm âlimleri içeriği aynı mahiyette olan farklı tabirler kullanmışlardır:

Usûlu’d-dîn (her Müslümanın bilmesi gereken dinin asıl meseleleri), Zarûrât-ı dînîyye (bilinmesi zorunlu dînî meseleler), Farz-ı ayn meseleler (her Müslümanın bilmesi ve amel etmesi farz olan meseleler), Zâhir meseleler (İslâm’ın açık ve kesin meseleleri), Yaygın meseleler (Müslümanlar arasında yaygın meseleler) gibi.

Buradan anlaşılıyor ki; “Kelime-i Tevhîd’ i bilmemek, şahsi tembelliklerden dolayı Allah’a imandan habersiz olunduğu için büyük şirke ve büyük küfre düşmek ve şirk inancını benimsemek” asla mazeret değildir.

Bir kimsenin Allah’ın dinini öğrenmediği ve amel etmediği için mazeretli sayılması bir yana, dinden bilinmesi gereken şeylerin en temeli olan Tevhîd’ i bilmeyen kimse, “Allah’ın dinini öğrenmeme ve amel etmeme nedeniyle yüz çevirme küfrünü” işlemiş olur (küfrü’l-i’râz).

Görüldüğü gibi kendi taksiriyle / kusuruyla bilgisiz kalan kimse ma’zûr olmak şöyle dursun, o hâliyle “Allah’ın dininden öğrenmesi gerekenleri öğrenmeme ve bundan dolayı da yapması gerekenlerle amel etmeme” küfrünün içindedir. Hak kendine ulaştığı halde, yüz çevirme ve ilgisizlik; insanı küfre sokan icmai meselelerdendir.

Hüccet kendisine ulaştığı halde “ilgisiz kalmak” küfürdür. Kur’an bu durumdaki insanlara مُعْرِضُونَ “mu’ridûn/yüz çevirenler” demektedir.

“… İnkâr edenler uyarılıp korkutuldukları şeyden yüz çevirmektedirler.” (Ahkâf suresi 3)

“İslâm’ın aslına” taalluk eden “muhkem meselelerin hüccetini” Rabbimiz, Rasuller göndermek ve onlara kitaplar indirmek suretiyle “ikâme etmiştir”. Bu konuda pek çok Âyet-i Kerime ve Hadis-i Şerif bulunmaktadır.

Kur’an ve Sünnette Tevhid akidesi açıkça beyan edilmiştir. Bu nedenle “Tevhid’i bilmemek” asla mazeret olamaz. Zira bu konuda hüccet, Yüce Allah tarafından ortaya konmuştur.

İbn-i Kudâme rahımehullâh: “İslâm esaslarını inkâr edenin küfründe âlimler arasında ihtilâf yoktur. Vâcip olduğunu bilmeyen İslâm’a yeni girmiş veya Müslümanlara uzak beldede yetişen olursa, ilim ehli küfrüne hüküm vermez…” (el-Muğnî, 8/131) demektedir.

Bu kimse kendi çabasıyla öğrenme imkânına sahip değildir. Bu nedenle “bu iki sınıf insana” hüccet ikâmesi yani “bilmeden şirke düştüğü meselenin” mutlaka izahı gerekir. Mesele anlatıldığı halde hâlâ o kimse şirke devam ederse, tekfir edilir.

“Elinde olmayan sebeplerle hüccete ulaşamamış olan” bu iki insana göre bazı meseleler hafî (gizli) kalabilir.

İslam’a yeni girmiş ve İslâm’dan uzak beldelerde olan bu kimselere hüccet ikâmesi olmadan asla tekfir edilmez. Belki de bu kimseler gerçeği duyunca tâbi olacaktır. Tâbi olmazlarsa, küfürlerine hükmedilir.

İbn-i Hacer el-Heytemî şöyle demektedir: “Bizim yanımızda (Şâfiî mezhebinde), kişi, Müslümanların beldesinden uzak ise ve gelip öğrenme hususunda kendi taksiri yoksa ya da yeni Müslüman olmuşsa, cehâleti mazeret olur; kendisine anlatılır ve nitekim bundan sonra (önceki) söylediğini tekrarlarsa kâfir olur.” (el-İ’lâm bi-Kavâtıi’l İslâm, 41)

İslâm’da, ilim de amel de farzdır.

Kişi, “ilim öğrenmez ve amel etmezse” iki ma’siyet birden işlemiş olur. Bilir de “amel etmez ise” bir ma’siyet işlemiştir.

Bu nedenle “bilme imkânı olduğu halde” hiç öğrenmeyen suçludur. Yani bilememek (elinde olmayan cehâlet) mazerettir, bilmemek ise (kendisinden kaynaklanan cehâlet) asla mazeret değildir.

Maalesef bazı kimseler, Yüce Rabbimizin “Suç olduğunu bildirip, en şiddetli şekilde azaplandıracağını haber verdiği cehâleti” kendileri için mutlak anlamda bir özür yapıp, onunla “câhiliyyenin şirk, bid’at ve hurâfe gibi ma’siyetlerinin” affedileceğini iddia ediyorlar!

Bu iddialar, insanları İslâm öncesi ilk câhiliyyeye götürücü hurâfe fikirlerdir.

İbn-i Kayyım, Medâricu’s Sâlikîn isimli eserinde; “Kişinin Allah’ın emrettiği ve nehyettiğini bilme imkânı olduğu halde, şahsî sebeplerden dolayı öğrenmezse, bu kişiye hüccetin kâim olduğunu” söylemektedir.

Kur’ân ve Sünnet, açık bir şekilde “Allah’ın emrettiklerini ve yasakladıklarını” açıkça beyan etmektedir. Bu kişi her ne kadar bunları bilmese de; şayet araştırmış olsaydı gerçeği bilecekti. Bu nedenle, bu tür kimselere “hükmen bilen kimse” denir.

Sonuç olarak şunu bilmelidir ki, âlimler arasında cehâlet konusunda temelde iki görüş vardır. Diğer görüşlerin tamamı bu iki görüşün çatısı altındadır.

O görüşler:

1- Büyük şirkte cehâlet mazeret olmaz.

2- İslâm’a yeni giren veya Müslümanlardan uzak ve hüccetin kendisine ulaşamayacağı beldelerde yaşayan, kendisinin de kişisel çabasıyla hüccete ulaşamadığı kimse hakkında, cehâlet mazerettir. Fakat bu kimseye hüccet ulaştığı halde kabul etmezse kâfirdir.


İlim sahibi olmayan kimselerin çoğu genelde bu ikinci görüşü karıştırmışlar ve “cehâletin mazeret olmadığı kişiler veya toplumlar hakkında” cehâleti adeta “bir can simidi gibi” görmüşler, onları temize çıkarmaya çalışmışlardır. “Aydınlanmak ve aydınlatmak” yerine, “karanlıktan” medet ummuşlardır.

Cehâlet; kendisini İslâm’a nispet eden, Kur’an ve Sünnete ulaşma imkânının bulunduğu toplumlarda genel olarak mazeret değildir.

Ama bu toplumlarda yeni Müslüman olan kişilerin hâli müstesnâdır. O kimse İslâm’la yeni müşerref olduğu için bilmediği meseleler olabilir.

Çünkü bir kimsenin İslâm’ın ayrıntılı meselelerini bir anda öğrenmesi beklenemez. İşte bu durumdaki kişiler tekfîr edilmez, kendilerine hüccet ikâme edilir (bulûğu’l-hucce, beyânu’l-hucce, tefhîmu’l-hucce).

Tıpkı Huneyn savaşına çıkıldığında, yeni Müslüman olmuş bazı kimselerin Rasulullah’tan müşriklerin “zâtu envât” denen ağaçlarından istemeleri gibi..

Rasulullah, bu kimselerin “câhil olduklarını” söylediği halde, onların “şirki gerektiren bu taleplerine rağmen”, küfre girdiklerini söylememiştir. Bu durumdaki kişiler mazeretli sayılırlar. Allah en iyi bilendir.

Rabbimiz, hakkı bilmeyi ve ona uymayı herkese nasip etsin. Cehâlet girdabındakilere bundan “çıkış yolunu” gösterip, “vahyin nûru ile” kalplerini ve yollarını tenvir etsin.

– – – – – – –

NOT: Zâtu Envât ağacı hakkında kısa bilgi:

Hz. Peygamber (sas) ile birlikte Huneyn (veya Hayber) gazvesine giden ve henüz Müslümanlığı yeni kabul etmiş olan bazı sahabeler, yolda müşriklerin bu şekilde tazim ettiği büyük bir ağaç görünmüşlerdi. Eski cahiliye alışkanlıklarının da etkisiyle Hz. Peygamber’e gelip;

“Ey Allah’ın Resulü! Müşriklerin ‘Zâtu Envât’ adında kendilerine mahsus bir ağaçları olduğu gibi, bize de öyle bir ağaç tayin etsen!” dediler.

(Bu ağaç; putperest müşriklerin kutsal saydığı, bereket ve uğur getirmesi için silahlarını ve çeşitli eşyalarını astıkları, yanına kurban kestikleri büyük ve yeşil bir sedir ağacıdır, bir nevi dilek/tapınma ağacı. )

Hz. Muhammed (s.a.v.) bu istek karşısında şiddetle karşı çıkmış, Allah’ı tazim ederek (tekbir getirip sübhanallah diyerek) şu meşhur uyarıyı yapmıştır:

“Allah-u Ekber / Sübhanallah! Nefsim elinde olan Allah’a yemin ederim ki, siz tıpkı İsrailoğullarının Musa’ya: ‘Ey Musa! Onların ilahları olduğu gibi, sen de bizim için bir ilah yap!’ dedikleri gibi söylediniz. Gerçekten siz cahil bir toplumsunuz. Hiç şüphe yok ki siz, sizden önce gelenlerin (Ehl-i kitabın ve müşriklerin) yollarını adım adım takip edeceksiniz.”

Bu hadis ve olay, İslam’da Allah’tan başkasından bereket, şifa veya kutsallık beklemenin (teberrük adı altında yapılan batıl inançların ve gizli şirkin) tehlikesini vurgulayan temel bir referans kabul edilir. (Tirmizî, Fiten, 18)


Tags:

 
 
 

Bir yanıt yazın